Nu Males Budi :: Dongéng

Aya Sakadang Beurit nu panasaran hayang ningali singa. Indit ka leuweung. Lebah handapeun tangkal anu ngaroyom daharnna, katingal aya hiji sato, gagah, jeung simaan deuih. Buukna jabrig, ririaban. Kuku-kukuna tembong sareukeut. Huntuna ranggéténg, “Leuh kawasna ieu sato anu disebut singa téh,” ceuk sakadang Beurit dina jero haténa.

ilustrasi: google

Éta singa jalu téh nundutan, tuluy baé héés. Sakadang Beurit nyampeurkeun Sakadang Singa nu keur tibra. Awahing ku panasaran, Sakadang Beurit téh maké jeung ngarampaan kumis Sakadang Singa. Mireungeuh sato anu katelah Si Raja Téga, kalah cicing baé. Sakadang Beurit beuki wani. Kalacat naék kana sirah Si Raja Leuweung, buuk Sakadang Singa téh dirampaan maké jeung ngilikan liang irungna. Biwir nu keur saré téh disuaykeun.

Sakadang Singa ngarasa aya nu uyup ayap kana beungeutna. Tuluy baé matana mélétét. ‘Hah? Si Kunyang geuning? Bangkawarah! Keun siah!” ceuk dina haténa.

“Haciiiih…!” Sakadang Singa pura-pura beresin. Sakadang Beurit ngarénjag, nepi ka awakna tijengkang. Nangkarak bengkang dina jukut. Témbong kuku-kuku singa geus ngurung awakna. Rét tanggah, katingal Sakadang Singa téh, nyanggéréng, némbongkeun sihung-sihungna.

“Duh Gamparan, kuring ulah dikerekeb!” ceuk Sakadang Beurit. Awakna ngadégdég.

“Ari ilaing atuh wani-wani culangung ka ngaing téh, Hah!” Dihakan siah ku ngaing!” ceuk Sakadang Singa.

Sakadang Beurit ceurik balilihan, bari ménta dihampura, Sakadang Singa ngarakacak haténa. ”Heug sakali ieu mah, ilaling ku ngaing dihampura,” pokna.

Aya kana dua taunna Sakadang Beurit teu papanggih deui jeung Sakadang Singa. Dina hiji mangsa di sisi leuweung, manéhna ngadéngé sora sato nu keur inghak-inghakan. Barang ditéang ka deukuet tangkal. Bréh baé katingali Sakadang Singa nu baréto ampir rék ngerekeb manéhna teu walakaya karungkup ku jaring.

“Sakadang Beurit, cing tulungan,” ceuk Sakadang Singa.

Sakadang Beurit tuluy nyégétan tali jaring tepi ka paregat. Sakadang Singa bisa lolos tina éta jaring. “Éh Sakadang Beurit, nuhun pisan, kuring geus ditulungan,” ceuk Sakadang Singa bungaheun pisan. (Sumber: Uwa Agah/Galura)

Tamiang Meulit ka Bitis :: Dongéng

Di hiji walungan aya leuwi nu dieusian ku pirang-pirang lauk. Éta masarakat lauk téh hirup sauyunan. Keuna di paribasa ka cai jadi saleuwi ka darat jadi salebak, tara pahiri-hiri pagirang-girang tampian. Éstu ayeum tengtrem, sepi jempling towong rampog. Ari nu jadi rajana, nyaéta sakadang Lélé. Pangna sakadang Lélé dibenum jadi raja, alatan tawéksa jeung nyaah ka rahayatna. Salian ti éta, sakadang Lélé boga hiji senjata séjén, nyaéta patil. Ku hal éta, sakabéh lauk ngarasa gimir mun pareng paamprok jonghok jeung sakadang Lélé. Sanajan ku saréréa dipihormat, diajénan, jeung didama-dama, tapi sakadang Lélé teu ieuh unggah adat.

ilustrasi: google

Ku hal éta, atuh sakadang Lélé beuki dipikanyaah ku rahayatna. Ngan tina sakitu rahayat nagri leuwi nu nyaah jeung hormat ka sakadang Lélé. Aya hiji lauk boga haté julig jeung dengki. Éta lauk téh sakadang Lauk Emas. Pangna sakadang Lauk Emas sirik ka sakadang Lélé, bané baé ceuk manéhna mah nu paling hadé rupa di antara lauk téh nya manéhna.

“Sakuduna mah nu jeneng jadi raja téh kula, euy!” ceuk Lauk Emas ka Lauk Sepat dina hiji waktu.

“Naha naon sababna anjeun meni “PD” kitu? Ceuk Lauk Sepat nanya.

“Ih manéh mah teu eungeuh. Tingali atuh sisit déwék! Pan sakieu ngagurilapna. Ceuk pikir, lauk mana nu bogaeun sisit paling pantes? Apanan ngan kula sarongan” témbal Lauk Emas semu ngagebés.

“Enya nu kitina mah. Tapi, apanan ari pamingpin mah teu sakadar ditingali tina lahiriyahna wungkul, ogé kudu dideudeul ku pangaweruh nu masagi,” Lauk Sepat embung éléh.

“Déngékeun ku manéh, justru nu kudu diheulakeun lahiriah heula, penampilan heula deuleu. Kanyaho mah nomer dua. Numatak ti ayeuna manéh kudu taluk, kudu ngaku raja ka kula. Ti danget ayeuna, nu jadi raja di ieu Nagri Leuwi nya kula” ceuk Lauk Emas bari nepak dada.

Ketak Lauk Emas kadéngéeun ku sakadang Lélé. Salaku raja, sakadang Lélé kudu geuwat-geuwat ngayakeun tindakan. Sabab, kalakuan Lauk Emas téh geus nyababkeun suhu politik di Nagri Leuwi jadi harénghéng. Mun teu gancang diungkulan, bisa-bisa kajadian “perang saudara”. Sakadang Lélé ngumpulkeun sakabeh rahayatna. Lauk Emas ogé ngahaja diogan sina hadir. Pikeun ngaréngsékeun ieu pasualan, ceuk pamikir sakadang Lélé, euweuh deui jalan kudu dibalikeun deui ka rahayat.

“Hey, sakabéh rahayat kaula, numatak arandika dikumpulkeun téh taya lian, andika kabéh diperedih pikeun nangtukeun raja. Kaula hayang apal, naha andika dék tetep marilih kaula atawa dék milih sakadang Lauk Emas. Pék ayeuna gunakeun hak andika kabéh luyu jeung lelembutan andika!” sakadang Lélé biantara muka sawala, “Bisi aya nu dék nanyakeun atawa ngajukeun usul, pék ayeuna!”

Lauk Emas ngacung sarta pokna “Lah teu kudu dipulah-pilih sagala, geus sidik pantes jadi raja mah kaula. Geus puguh kaula nu panggagahna. Bisi maranéh teu percaya, engké dimana aya manusa, ilikan ke saréréa, saha nu baris dipuji ku manéhna!”

Ku kaparengan atuh, torojol aya saurang jalma ngalanto ka lebah dinya, maksud éta jalma laha-loho ka leuwi, dék néangan lauk emas pikeun dieusikeun ka akuariumna.

“Tuh kabeneran aya manusa, hayu urang deukeutan, ka saha éta manusa bakal muji kana rupa,” ceuk Lauk Emas giat naker. Soloyong Lauk Emas ngadeukeutan manusa, tayohna hayang gura-giru dipuji.

Lauk-lauk séjéna, bororaah ka hayang ngadeukeutan. Maranéhna kalah paheula-heula nyumput kana sédong. Sabab, manéhna apal pisan, tangtu manusa bakal néwak lauk pikeun dibawa balik ka imahna. Nu tangtuna baé ka dituna bakal di goréng, dibeuleum atawa di pais. Jadi sanajan Lauk Emas gogorowokan nyalukan. Euweuh hiji ogé nu daék nonghol. Samalah kalah ngaharéphép jeung ngadedempés dina panyumputan.

Waktu Lauk Emas ngadeukeutan, teu tatapasini deui geup Lauk Emas dicerek. Teu kudu hésé-hésé béléké, sasat nyampeurekeun paneunggeul, Lauk Emas dibuskeun kana koja.

“Leuh, timana wé milik mah” ceuk éta jalma ngomong sorangan.

Ti harita nagri Leuwi répéh-rapih deui. Sakadang Lélé angger dibenum jadi raja ku rahayatna. *** (Téh Sara/Galura)

Sasakala Situ Bagendit :: Dongéng

Jaman baheula di hiji lembur aya randa beunghar, ceuk paribasana beungharna Nyi Randa téh éstu lubak-libuk sagala boga. Kakayaanana bru di juru bro di panto.

ilustrasi: Mangle

Éta Nyi Randa téh katelahna Nyi Endit. Awakna jangkung rada ngeusi tapi sorana cempréng. Mun pareng nyarékan bujangna atawa barudak sok laklak dasar bari sorana matak katorékan. Rupana henteu geulis kitu wé saperti urang lembur nu séjén kasebut ngan ukur jajar pasar. Tapi lantaran perbawa kabeungharanana, manéhna asa panggeulisna di lembur éta téh. Sapopoé gawéna ngan ukur midang némbongkeun papakéan jeung perhiasan emas berlian anu sarwa alus. Kongkorong emasna sagedé nyéré digantelan ku liontin sagede jengkol. Beulang kénca katuhu bari alina reunceum dina ramona. Jaba ti éta antingna guntang-gantung beuki tambah gonjleng. Dahareunana, unggal poé ngajagrag dina méja. Iwal ti sangu jeung deungeunna dina méja séjén aya rupa-rupa bangbuahan. Éta kadaharan anu sakitu ngaleuyana téh éstu tara kasoro ku batur, sanajan di imahna téh aya nu babantu. Jadi sanajan loba dahareun gé, Nyi Endit mah tara daék barangbéré ka batur. Tah najan paparéntah kana gawé mah ceréwéd pisan ka bujang téh ari muruhan mah itungan pisan. Ku kituna, ku urang dinya mah Nyi Endit téh katelah Nyi randa medit. Batur salemburna geus apal pisan, meditna Nyi Endit lain baé karasa ku bujang-bujangna tapi ogé karasa ku batur salemburna. Nyi Endit mah tara daék campur jeung urang lembur da cenah sieun karebut harta bendana, tara daék méré sumbangan keur nu miskin. Mun pareng aya nu baramaén ngalanto ka buruanana sok nitah bujangna ngabuburak, ngusir nitah jaun ulah asup ka buruan. Di lembur éta Nyi Endit siga pisan nu hirup sorangan teu maliré ka tatangga, tara daék nulung ka nu butuh tara daék nalang ka nu susah. Sapopoéna nu diriksa ditalingakeun téh ngan ukur harta bandana, sieun aya nu leungit sieun aya nu maling. Leuit nu ngajajar digembok dikoncian, pakéan ditumpuk-timpuk dilomarian, duit disumput-sumput dina handapeun kasur.

Dina hiji poé ka buruanana aya hiji aki-aki. Awakna begéng bari geus bongkok, maké dudukuy samak geus rawing, léngkahna dibarengan iteuk, pakéanana rudin kuleuheu. Éta aki-aki teu kanyahoan ti mana jolna ujug geus ngajengjen hareupeun panto bari pok uluk salam ka nu boga imah. “Assalamualaikum, nu kagungan bumi aya linggih? Punten aki kamawantun … nyuhungkeun sangu sakedik mah… lapar aki téh”. Kitu pokna bari brek diuk dina émpér.

Barang Nyi Endit ngadéngé aya nu pupuntenan bari rék ménta sangu, gancang baé mukakeun panto. Nyi Endit ngabedega dina panto bari tutunjuk, pok ngagorowok “Naon ménta sangu.. naha kami boga dahareun téh beunang barangpénta kitu. Lapar... Usaha atuh lain baramaén”. Nyi Endit pohara ambekna kadatangan aki-aki téh. Lin baé tutunjuk ngusir tapi bari jeung nyuntrungkeun aki-aki ti émpér ka buruan. “Ka ditu indit montong datang ka dieu” bari nitah badegana ngusir aki-aki ti buruanana. Aki-aki teu bisa kumaha, terus ka luar ditungtun ku tukang kebon. Hatena pohara nyerina ngadéngé babasan Nyi Endit anu kasar, ngusir asa popohoan pisan. Barang geus kaluar ti buruan Nyi Endit, éta aki-aki téh teu aya nu nganyahoankeun kamana léosna, tingal iteukna wé nanceb diburuan Nyi Endit, poho mawa meureun aki-aki téh. Ambekna Nyi Endit acan leler, rét kana iteuk anu nanceb, sérénténg baé, iteuk dicabut bari dibalangkeun ka jalan. Tapi anéh bin ajaib, tina tapak iteuk dicecebkeun téh bet bijil cai mancer kaluhur. Beuki lila beuki gedé ngaburial ti jero taneuh nepi ka ngagulidag minuhan buruan. Nyi Endit pohara reuwasanana, manéhna gogorowokan ka bujang-bujangna nitah nyocokan liang cai. Tapi cai lain ngorotan malah beuki gedé, terus lebleban ngeueum sagala nu aya kaasup imah jeung harta banda Nyi Endit. Nyi Endit jejeritan ménta tulung bari teu leupas ngagagandong harta emas berlianana. Tatangga boro-boro hayang nulungan, kabéh mupuas da bongan manéhna gé tara daék tutulung ka batur. Cai anu bijil tina iteuk aki-aki téa beuki gedé ngumpul ngabalong. Imah Nyi Endit ngalelep kakeueum cai, Nyi Enditna tembong ngangkleung di tengah cai bari keukeuh nanangkeup gembolan barang-barangna. Teu kungsi lila Nyi Endit teu tembong deui ngilu tilelep ka jero cai. Éta cai nu terus ngagulidag, beuki lila terus ngabalong gedé pisan nepi ka jadi situ. Éta situ nepi kiwari katelah Situ Bagendit. Pernahna di wewengkon Kabupaten Garut. ( Sumber: Helins / Mangle No. 2281)

Sasakala Batu nu Bisa Ceurik :: Dongéng

Kacaturkeun jaman baheula, di hiji désa atawa lembur di sisi gunung nu aya di wewengkon Kalimantan, aya hiji awéwé randa nu hirup babarengan jeung saurang anakna, awéwé, nu umurna geus mangkat rumaja atawa sawawa. Éta budak awéwé téh kacida geulisna! Da cacak lamun cicingna di kota mah tinangtu geus jadi pamajikan sudagar kaya atawa kaum bangsawan. Sok sanajan geulis rupana, éta budak awéwé téh ngabogaan sipat anu goréng, adigung, jeung kacida pisan ngedulna!

ilustrasi: Mangle

Biasana lamun indungna indit ka kota rék ngiangkeun hasil tatanén jeung suluh, anakna téh tara diajak, sok sina cicing wé nungguan imah. Tapi dina hiji poé mah anakna téh diajak, ngarah apal kayaan kota sarta ngarah nyaho kawas kumaha ripuhna nu jadi indung dina sual pangabutuh sapopoé. Puguh wé anakna ngarasa bungah naker diakan ka kota téh, da puguh arang langka nyaba. Manéhna tuluy dangdan sateker kebek, ngarah katingal leuwih geulis! Pasusubuh arindit ti imahna téh, laleumpang. Inditna ngakeup suluh bari angkaribung ngajingjing sarta nyunyuhun karanjang nu dieusian ku hasil tatanén jualeun ka pasar. Ari anakna mah leumpang ti heula, ngagandeuang teu barangbawa nanaon pisan! Dangdananana ginding, maké papakéanana nu wareuteuh. Sabalikna ari indungna mah maké papakéanana téh estuning basajan pisan, maké papakéan nu biasa dipaké gawé sapopoéna!

Di jalan di pasampangan, unggal panggih jeung jelema teu weleh waé maruji kana kageulisan budak awéwé téa bari puk-pok naranyakeun ka indungna:

“Leuh, aya ku geulis éta Si Nyai! Tuang putra éta téh, Bu? Ceuk nu nanya. Saméméh pok indungna ngajawab kaburu dipiheulaan ku anakna dijawab kieu:

“Oh, sanés, abdi mah sanés putrana, tapi dununganana! Ieu téh pakacar abdi!” ceuk budakna téh bari nuduhkeun indungna.

Kitu jeung kitu wé, unggal aya nu nanyakeun ngeunaan indungna, si budak awéwé téh sok ngajawab yén anu ditukangeun manéhna téh pakacarna atawa babuna, lain indungna!

“Aya ku teungteuingan Nyai, ka indung ngakukeun babu! Ieuh, najan hadé-goréng ogé apanan Ema téh indung hidep! Ceuk indungna.

“Da éra atuh, Ema! Moal enya ari kuring sakieu gindingna, ku batur pada nyarebut geulis, sedengkeun ari indung sorangan meuni sakitu rudinna! Éra atuda ngakukeunana gé!” tembal anakna bari kuraweud, jamotrot.

Di satengahing jalan indung jeung anak paréaréa omong, pacental-cental! Ahirna bakating ku nyeri haté dihina ku anakna, pok wé indungna téh nyarita kieu:

“Nya enggeus atuh Nyai, ari sakirana manéh bedegong sarta gurat batu mah, embung ngakukeun yén Ema indung manéh, ti semet ayeuna kénéh manéh mah bakal jadi batu …! Ceuk indungna. Réngsé indungna nyarita kitu, dadak sakala langit ujug-ujug angkeub! Gelap pating beledag! Si budak awéwé anu doraka ti indungna kabentar ku gelap! Awakna tutung, sarta harita kénéh robah jadi batu!

Éta batu téh ngaluarkeun cai, nu dipercaya cenah éta téh cipanon budak awéwé téa anu keur ceurik lantaran ngarasa kaduhung! Nepi ka kiwari éta batu téh nelah disarebut “batu menangis.*** (ku Agus B. Irawan/Mangle No. 2303)

Ganjaran Kanu sarakah :: Dongéng

Kacaturkeun di tatar pakidulan Garut, aya hiji kulawarga nu kacida masakatna. Banda nu jadi tatalang ragana mung saukur imah sacangkewok jeung balong tukangan imah sagede kobokan.

Baheula mah basa keur ngorana éta kulawarga téh éstu beurat beunghar. Di lembur téh pangjegudna. Salakina teureuh menak, ngan hanjakal loba harta lunak libuk téh teu dibarengan ku beunghar haténa. Karesepna éta salaki pamajikan téh kan curak-curak jeung ngahambur-hambur duit warisan kolotna.

ilustrasi: google

Ari kangaranan harta, sakumaha lobana ogé tangtu ninggang di béak. Kitu ogé harta kulawarga, tungtungna mah ludes. Pamustungan nu bisa hirup senang, ngarumas pisan ningal kaayaan nu lieuk euweuh ragap taya téh.

Sanajan kaayaanana kitu, naon-naon nu tumiba ka maranéhkan téh tangtu waé teu bisa bérés ku humandeuar. Barang gawé mah tetep kudu, da beuteung mah angger kudu dieusian.

Sanggeus kaayaanana kitu, salakina jadi rajin barang gawé. Sasatna mah teu bauan. Daék itu daék ieu, rancagé tur rapékan. Ngan, abong adat geus kakururng ku iga, karesepna kana ngahambur-hambur mah teu leungit.

Beubeunangan hasil gawé sapoé jeput téh ludes-ludes waé, euweuh nu nyangsang hiji-hiji acan, boh kana tanah boh ingon-ingon pibekeleun pikahareupeun. Nu jadi pikiranana ngan kana eusi kadut. Kulantaran tara rikirik, hirupna angger waé teu aya menyatna.

Beuki kolot mah tanagana téh beuki suda. Atuh panghasilan tina barang gawée teu kawas baheula. Nu mercaya gawé manéhna ogé beuki ngurangan, da loba kénéh nu jagjag jeung waringas. Antukna manéhna jadi leungiteun kasab. Kiwari sapopoéna ogé ukur jadi tukang buburuh ngarit.

Hiji poé, waktu manéhna ngarit di leuweung, panggih jeung saurang pamuda nu sarua keur ngarit. Pangawakana beresih jeung gagah, saliwat mah teu mantes kudu barang gawé kasar kitu mah.

Duanana uplek ngobrol, manéhna ngébréhkeun bangbaluh ka éta pamuda, kumaha kasusah nu tumiba ka dirina. Tina paromanana mah si pamuda haateun pisan. Bérés cacarita, éta pamuda téh tuluy ngajak ka mumunggang gunung.

Manéhna teu talangké nuturkeun pamuda. Sanggeus nepi di mumunggang gunung. Si pamuda téh nuduhkeun hiji tangkal kawung nu doyong kalebah jurang. Barang disidik-sidik mah, horéng tanggal kawung téh ahéng kacida. Kawung téh buahan caruluk emas.

“Ieu téh tangkal kawung pelak karuhun kuring.” Ceuk éta pamuda bari tuluy naék kana tangkal kawung. Sanggeus nepi ka luhur, tuluy mipit sababaraha siki caruluk emas, diasupkeun kana kojana. Geus kitu mah tuluy turun deui.

Ari manéhna bati colohok, asa hémeng jeung cangcaya.

“Kang, kuring mah teu bisa marengan lila, lantaran aya pangabutuh séjén. Sok waé ngala sacukupna ulah loba teuing. Kahareupna tangtu anak incu urang saréréa bakal sarua butuh,” ceuk éta pamuda bari tuluy ngaléos.

Heuleut sawatara linana saditinggalkeun ku si pamuda, manéhna téh kacida bungaheunana ningali emas nu ting gurilap. Teu talangké tuluy ngudalkeun kabéh jukut tina karung nu geus pinuh. Laju naék, ngala caruluk emas.

Nénjo emas nu sakitu lobana, dina pikirna ngalangkang deui kahirupan manéhna mangsa keur beurat beunghar. Antukna najan inget ogé kana papatah si pamuda teu dipaliré. Caruluk emah téh kabeh dipupu, diwadahan kana karung nepi ka pinuh ku emas.

Waktu rék turun manéhna bingung pisan, karung nu rék pinuh ku emas téh hésé nurunkeunana. Rék dipuragkeun, kulantaran kawungna doyong ka jurang, tangtu waé moal bisa. Murag nagndung harti dipicen. Ari rék dipicenan sawaréh, tangtu waé lebar. Bororaah satengahna, dalah sasiki ogé lebar kacida. Antukna caruluk emas nu sakarung téh dipaksakeun dibawa turun.

Karék ogé saléngkah, awakna kaburu kabawa mantén ku karung nu eusi emas. Manéhna jeung carulukna ragrag ka jurang, emas euewuh nu kapluk. Manéhna nemahan pati saharita kénéh, lantaran katinggang pisan ku karung nu eusi emas.

Jadi hirup mah ulah sieun béakeun rijki ku batur. Masing-masing ogé geus aya bagéanana. Atuh lamun dina ayana, ulah sok aya asa aing aya, dimonyah-monyah nepi ka poho ka poé isuk jeung kabatur. Tangtu waé sipat-sipat nu sarakah mah pamustunganana téh teu weléh numbuk di sué. *** (Sumber; Taufik Rahayu/Mangle No. 2358)